Verbeteren stromend habitat en (vis)connectiviteit
Rijkswaterstaat heeft in december 2023 de planstudieopdracht ‘Stromend habitat en (vis)connectiviteit in de Maas’ gegund aan ingenieursbureau Haskoning. Daarmee wordt speciaal gewerkt aan het verbeteren van het leefgebied van stromingsminnende planten, vissen en kleine waterdiertjes in het gestuwde deel van de Maas. Dat gebeurt onder meer door de vistrappen langs de stuwen te verbeteren, zo ook bij stuw Grave.
Deze opdracht is aanvullend aan de al langer lopende andere ecologische maatregelen in en langs de rivier, zoals het realiseren van natuurvriendelijke Maasoevers, geulen en beekmondingen.
Vismigratie
Vissen kunnen zonder hulp niet voorbij de stuwen komen. Nogal wat vissoorten hebben tijdens hun levensloop verschillende wateren nodig om op te groeien of zich voort te planten. Ze migreren tussen zoet en zout water.
De grote rivieren zoals de Maas vormen daarvoor hun hoofdroute. Dat geldt bijvoorbeeld voor zalm, aal en zeeforel. Ook trekken vissen heen en weer tussen de rivier en haar beken, op zoek naar voedsel of een geschikte plek om kuit te schieten. Vrije doorgang in het water is ook daarvoor noodzakelijk.
Verbeteren vistrappen
Al langere tijd liggen er bij alle zeven Maasstuwen vistrappen, bedoeld voor stroomopwaartse migratie. Ze zijn gericht op zowel de sterke zwemmers, bijvoorbeeld zalm, als zwakkere zwemmers, zoals driedoornige stekelbaars. Uit inspecties en metingen is echter gebleken dat de vistrappen niet optimaal werken.
Per locatie heeft dat verschillende oorzaken. Sediment blokkeert bijvoorbeeld de instroomopening, de hoeveelheid water in de passage beweegt onvoldoende mee met de waterstand in de Maas, de bekkens zijn dichtgeslibt of de lokstroom laat te wensen over; hierdoor weten de vissen de ingang niet goed te vinden.
Soms zal er maar een kleine aanpassing nodig zijn, zoals het aanbrengen van zwerfstenen in de vistrap om de stroming te sturen, wat bij stuw Grave het geval is. En soms is een gehele renovatie van de vistrap nodig, zoals bij stuw Lith. Zie onderstaande tabel voor de aanpak per locatie.
Tabel: Overzicht maatregelen vistrappen stuwen Maas
|
Locatie
|
Type werkzaamheden
|
Maatregelen
|
|
Stuw Borgharen
|
Beperkte aanpassingen vistrap
|
• Plaatsen zwerfstenen
• Herplaatsen stoorstenen
|
|
Stuw Linne
|
Volledige renovatie vistrap
|
• Vervanging inlaatwerk
• Vernieuwing drempels en bekkens
• Aanpassing ligging bekkens
|
|
Stuw Roermond
|
Beperkte aanpassingen vistrap
|
• Verleggen tweetal drempels
• Plaatsen zwerfstenen
• Aanpassing uitstroom
|
|
Stuw Belfeld
|
Aanpassingen en onderhoud vistrap
|
• Aanpassing inlaatwerk
• Baggeren bekkens
• Herstel schade oever
• Plaatsen zwerfstenen
• Aanpassing uitstroom
|
|
Stuw Sambeek
|
Aanpassingen en onderhoud vistrap
|
• Aanpassing inlaatwerk
• Baggeren bekkens
• Herstel schade oever
• Plaatsen zwerfstenen
• Aanpassing uitstroom
|
|
Stuw Grave
|
Beperkte aanpassingen vistrap
|
Plaatsen zwerfstenen
|
|
Stuw Lith - bestaande vistrap
|
Volledige renovatie vistrap
|
• Vervanging inlaatwerk
• Vernieuwing drempels en bekkens
• Aanpassing ligging bekkens
|
|
Stuw Lith - nieuwe vistrap
|
Volledige nieuwbouw tweede vistrap
|
Aanleg nieuwe vistrap met instroomwerk,
lokstroom- en vismigratiegoot, bekkens
en uitstroomwerk
|
Stand van zaken
De verwachting is dat voor de bouwvak van 2026 bekend is welke aannemer het werk voor de vistrappen gaat uitvoeren. Die bepaalt vervolgens zelf zijn planning en dus ook wanneer de vistrap van stuw Grave aan de beurt is. Als daar meer over bekend is, wordt dat onder meer via deze projectpagina bekend gemaakt. De werkzaamheden moeten wel uiterlijk in december 2027 zijn afgerond, zijnde de eindtijd van het KRW-programma.
Stuwpasserende nevengeul langs stuw Grave
Onderdeel van de opdracht 'Stromend habitat en (vis)connectiviteit' is ook het terugbrengen van stromend water in het gestuwde deel van de Maas. Daar profiteren vissen van, maar ook andere stromingsminnende dieren en planten.
Bij de stuwen is het verval het grootst. Daar liggen zodoende de beste kansen. De stuwen zelf moeten in stand blijven. De meest voor de hand liggende optie is daarom er een stromende nevengeul omheen te leggen.
Rijkswaterstaat heeft onder de projectnaam Geul Coehoorn een plan uitgewerkt voor zo'n stuwpasserende nevengeul bij stuw Grave. Deze is voorzien tussen Overasselt en Nederasselt in de gemeente Heumen. Kijk voor meer informatie hier op de betreffende projectpagina op deze website.
Zo werken de vistrappen en nevengeulen bij stuwen in de Maas
Onderstaande animatie (video) laat in twee minuten zien waarom vistrappen, en ook nevengeulen, rond de stuwen in de Maas belangrijk zijn voor de waterplanten en -dieren die in de rivier thuishoren. Klik op het plaatje en de video start vanzelf.
Kaderrichtlijn Water
Door menselijke ingrepen in de afgelopen 150 jaar is de kwaliteit van het waterleven in en langs de Maas achteruit gegaan. Behalve de komst van stuwen om het waterpeil te regelen, is de rivier ook recht getrokken en werden de oevers van de Maas met steen vastgelegd. Hierdoor zijn veel van de oorspronkelijke planten en dieren die thuishoren in het riviersysteem verdwenen of komen nog maar in kleine aantallen voor.
Daarom werkt Rijkswaterstaat samen met andere partijen al geruime tijd aan natuurvriendelijke oevers, beekmondingen en geulen langs de Maas. Met als doel de ecologische waterkwaliteit te verbeteren.
Een belangrijke basis daarvoor is de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW). Daarin staan bindende afspraken om onze oppervlakte- en grondwateren weer in goede toestand terug te brengen. Onderdeel daarvan is dat rivieren een geschikt leefgebied moeten vormen voor de planten, vissen en macrofauna (kleine ongewervelde waterdiertjes) die daar van nature in thuishoren. De uitvoering van KRW-maatregelen loopt nog door tot eind 2027.
Meer weten of vragen?
Algemene informatie over de maatregelen van Rijkswaterstaat voor ecologisch herstel van de Maas is te vinden op www.rijkswaterstaat.nl/maasoevers, via de halfjaarlijkse nieuwsbrief en in deze brochure.
Neem bij andere vragen contact op met Rijkswaterstaat.