Ingenieursbureau Arcadis heeft in opdracht van Rijkswaterstaat een plan uitgewerkt om de Heijense Leijgraaf ecologisch te verbeteren. Deze beek stroomt door de Maasuiterwaard tussen Afferden en de Oude Maasarm Heijen en mondt daarin ten zuiden van de A77 in uit. Het maatregelgebied ligt daarmee deels in de gemeente Gennep en deels in de gemeente Bergen.
Met enkele kleinschalige aanpassingen krijgt de Heijense Leijgraaf een natuurvriendelijkere inrichting. Verder worden langs de beek twee kwelgeulen, vier hectare kwelmoeras en enkele nieuwe poelen aangelegd. Zo zorgen we voor meer leefgebied voor waterplanten en -dieren in het Maassysteem. Verderop op deze pagina vindt u meer informatie en inrichtingsschetsen van het ontwerp.
Kaderrichtlijn Water
Deze maatregel heeft alles te maken met de het ecologisch herstel van de Maas vanuit de Kaderrichtlijn Water (KRW), die is gericht op het herstellen en beschermen van oppervlaktewateren in heel Europa.
Door menselijke ingrepen in de afgelopen 150 jaar is de kwaliteit van het waterleven in en langs de Maas achteruit gegaan. Zo werd de rivier recht getrokken, haar oevers met steen vastgelegd en geulen en meanders gedempt. Hierdoor zijn veel van de oorspronkelijke waterplanten, vissen en kleine waterdiertjes die thuishoren in het riviersysteem verdwenen of komen nog maar in kleine aantallen voor.
Daarom werkt Rijkswaterstaat samen met andere partijen al langere tijd aan natuurvriendelijke oevers, beekmondingen en geulen langs de Maas.
Definitief Projectbesluit nu ter inzage
Wat er precies gaat gebeuren bij de Heijense Leijgraaf staat beschreven in het Projectbesluit. Dit is definitief vastgesteld en gepubliceerd in de Staatscourant. Het Projectbesluit lag van 29 juli tot en met dinsdag 8 september 2026 ter inzage. In die periode was het mogelijk beroep in te stellen bij de Raad van State. De termijn daarvoor is nu gesloten.
Het Ontwerp-Projectbesluit lag ter inzage van 26 november 2025 tot en met 6 januari 2026. Iedereen kon toen een zienswijze op het plan indienen. Er zijn in totaal vier zienswijzen binnengekomen en twee adviezen, waaronder van de gemeenten Bergen en Gennep. In de reactienota staat hoe deze zijn beantwoord. Er zijn naar aanleiding hiervan geen aanpassingen gedaan aan het ontwerp voor de Heijense Leijgraaf; dat is dus hetzelfde gebleven. De reactienota heeft gelijktijdig met het definitieve Projectbesluit ter inzage gelegen.
De eerste kennisgeving
Bij de start van het project Heijense Leijgraaf is in 2023 de zogeheten Kennisgeving Voornemen en Kennisgeving Participatie gepubliceerd. De brede omgeving werd daarbij uitgenodigd mee te denken over de oplossingsrichting. Dat gebeurde toen nog in combinatie met de buurmaatregel Geul Ossenkamp. In totaal zijn er twaalf reacties op deze Kennisgeving binnengekomen. De meeste daarvan gingen over Geul Ossenkamp, die nu een eigen besluitvormingsproces heeft.
Sindsdien is het ontwerp voor de Heijense Leijgraaf aangepast en toegespitst op de natte natuur volgens de KRW-opgave, dus op de waterloop zelf en de directe omgeving daarvan. Dit is gedaan in nauwe samenwerking met Waterschap Limburg, de beheerder van de beek.
Het maatregelgebied
De Heijense Leijgraaf is ooit door mensen gegraven om kwelwater uit de Maasduinen af te voeren naar de Maas. Zo werd het omliggende land geschikt gemaakt voor landbouw. Ook nu wordt het gebied nog vooral agrarisch gebruikt. Tegenwoordig voert de Leijgraaf bovendien regenwater af uit het dorp Afferden.
Opvallend zijn de velden sterrenkroos in de beek, een plant die wijst op de aanwezigheid van kwelwater. Dat past bij dit gebied: het ligt onderaan de terrasrand van de Maasduinen, waar grondwater vanaf de hoger gelegen gronden (terrassen) richting de Maas stroomt en in de lager gelegen delen omhoog 'kwelt'.
Dit zuivere en mineraalrijke kwelwater trekt bijzondere planten en dieren aan, de speciaal daarin thuishoren. Veel van deze natuur is echter in de loop der tijd verdwenen. Daarom brengt Rijkswaterstaat kwelwateren weer zoveel mogelijk terug op plekken die daar geschikt voor zijn. Zoals hier bij de Heijense Leijgraaf, waar dat vooral gebeurt aan de zuidkant ter hoogte van Diekendaal en Hengeland.
Een deel van de Heijense Leijgraaf van noord naar zuid richting Afferden gezien, met rechts een stuk van de Oude Maasarm en bovenaan de Maas. Foto: ©Rijkswaterstaat/Studio Retouched
Het ontwerp
De Heijense Leijgraaf wordt met kleinschalige ingrepen over een lengte van ongeveer 1,8 km aantrekkelijker gemaakt voor waterplanten, vissen en kleine waterdiertjes. Dat gebeurt door aan de linker- of rechterzijde een natuurvriendelijke oever aan te leggen, met hier en daar dood hout in het water en ruimte voor begroeiing op de oevers.
Rond de monding van de Leijgraaf staan bosjes. Die zijn belangrijk voor vissen en kleine waterdiertjes, en blijven daarom grotendeels behouden.
Ook de cultuurhistorisch waardevolle drempel – het ‘toogje’ – blijft liggen. Deze vormt nu nog een hindernis voor vissen zoals riviergrondel en bermpje om vanuit de Maasarm de beek in te kunnen zwemmen. Door de beekbodem op deze plek te verhogen met klei en grind, sluiten we de bodem aan op de drempel. Zo kunnen vissen straks wél de Heijense Leijgraaf bereiken, en blijft het toogje behouden.
Natuurvriendelijke beekoever
Vanaf zo’n 200 meter landinwaarts wordt de oever van de Heijense Leijgraaf telkens afwisselend aan de linker- of rechterkant iets verbreed en flauw afgegraven. Dat zorgt voor een geleidelijke overgang van water naar land. Hier kunnen straks meer soorten planten en dieren leven, omdat elke soort eigen eisen stelt aan zijn leefomgeving.
De nieuwe beekoever biedt ruimte voor begroeiing: waterplanten en hier en daar een struik of boom. Dat vergroot de natuurwaarde, terwijl de afvoer van water niet wordt belemmerd.
Oevers met begroeiing zijn belangrijk voor kleine waterdiertjes en vissen om voedsel te vinden en zich voort te planten. Denk bijvoorbeeld aan soorten als de grote modderkruiper, zoetwatermosselen en kokerjuffers.
Hoger groen langs de oever zorgt ook voor schaduw in warme periodes. De watertemperatuur loopt dan niet te veel op, wat gunstig is voor het leven in de beek. Bladeren die in het water vallen, vormen bovendien voedsel voorallerlei organismen én zijn geschikt als afzetplek voor vissen die hun eitjes willen leggen. Zo ontstaat er een beter functionerend ecosysteem.
Op een paar plekken brengen we onder water dood hout aan, bijvoorbeeld boomstammetjes. Dit zogeheten rivierhout werkt als een soort koraal: het trekt veel leven aan en biedt schuilplaatsen voor vis.
Onderhoudspad
Na de herinrichting beheert het Waterschap Limburg de Heijense Leijgraaf voortaan vanaf één kant via een breedspoor onderhoudspad. Dat vervangt het huidige smalle pad aan beide zijden.
Om dit pad goed in te passen binnen de beschikbare ruimte, wordt de beek ter hoogte van Hengeland op een paar plekken iets verlegd. Waar de beek verspringt, brengen we een nieuwe duiker aan, zodat het pad kan doorlopen.
Kwelgeulen
Kwelwater hoort van oudsher thuis langs de Maas tussen Neer en Mook – ook wel de Terrassenmaas genoemd. Dit type leefgebied trekt bijzondere planten en dieren aan, zoals dotterbloem en veldrus. Soms zit er ook vis in een kwelgeul.
Lange kwelgeul bij Diekendaal
Aan de westkant van de Afferdseveldweg, ter hoogte van Diekendaal, komt een langgerekte kwelgeul van 480 meter. Die bestaat uit een zuidelijk en een noordelijk deel, elk 15 tot 25 meter breed.
De geul komt in een bestaande laagte te liggen waar vroeger ook al water stond. De waterdiepte varieert van 0,5 tot 0,8 meter. Ook hier brengen we dood hout aan, voor een gevarieerde bodem en een rijkere voedselketen.
Tussen de twee delen komt een duiker met een drempel. Die zorgt ervoor dat bij natte perioden overtollig regenwater uit de zuidgeul naar de noordgeul stroomt. Van daaruit stroomt het water via een tweede duiker naar de Leijgraaf. In droge perioden houdt de drempel het kwelwater juist zo lang mogelijk vast in de geul. Dat helpt tegen verdroging.
Omgekeerd stroomt er geen water uit de Leijgraaf naar de geul. De beek wordt hier namelijk een stukje naar het westen verlegd, zodat hij om de nieuwe geul heen loopt. Zo vermengt het kwelwater zich niet met het beekwater, dat op zich niet slecht van kwaliteit is, maar wel een andere samenstelling heeft. De functie en afvoercapaciteit van de Heijense Leijgraaf veranderen hierbij niet.
Bestaande heggen en houtsingels blijven zoveel mogelijk behouden. Voor de verlegging van de beek moeten een paar meter heg en een enkele boom wijken. In overleg met de gemeenten Bergen en Gennep compenseert Rijkswaterstaat dit op een passende manier.
Tweede kwelgeul
Verder naar het zuiden komt nog een tweede, kleinere kwelgeul. Die komt in een bocht van de Leijgraaf te liggen en heeft een rondere vorm.
Kwelmoeras
Helemaal in de zuidpunt van het projectgebied – ten noordwesten van Afferden – is een kwelmoeras van 4 hectare gepland. Dit bestaat uit twee delen die direct tegen de Leijgraaf aan liggen en daarop afwateren.
Dit moeras is vooral bedoeld voor planten die alleen gedijen in schoon en mineraalrijk kwelwater, zoals zeldzame zeggesoorten. Zij krijgen hier volop kansen. Er ontstaan namelijk veel gradiënten. Dat zijn overgangen van nat naar droog, hoog naar laag en diep naar ondiep. Dat vergroot de kans op een rijke verscheidenheid aan soorten.
Aan de westkant wordt het maaiveld verlaagd, zodat daar vochtig hooiland en kruidenrijk grasland kan ontstaan, met de bijbehorende fauna. Ook hier schuift de Leijgraaf 2 tot 3 meter op om ruimte te maken voor een breedspoor onderhoudspad. Dat pad vormt straks de westelijke begrenzing van het moeras.
Poelen
Tot slot komen er langs de Heijense Leijgraaf vier nieuwe poelen om de natuur nog verder te versterken. Ze zijn geïnspireerd op bestaande poelen in de omgeving, die al goed functioneren.
Elke poel krijgt een eigen vorm, voor zoveel mogelijk variatie in het leefgebied. Ze zijn vooral bedoeld voor waterplanten en amfibieën, zoals de kamsalamander. Die houden van ondiep, snel opwarmend water dat af en toe droogvalt. Dat is gunstig voor de ontwikkeling van de larfjes. Eromheen plaatsen we een raster, zodat grazend vee de poelen niet kan vertrappen en er geen mest in terechtkomt.
Totstandkoming ontwerp en afstemming
De plannen voor de Heijense Leijgraaf zijn besproken met verschillende betrokkenen, zoals Waterschap Limburg, grondeigenaren, Waterschapsbedrijf Limburg, gemeenten Gennep en Bergen en een aantal omwonenden. Waar mogelijk zijn wensen en aandachtspunten meegenomen in het ontwerp.
Verdere planning
Onderstaand schema geeft een overzicht van de stappen in de besluitvorming en doorkijk naar de uitvoeringsfase.
Andere KRW-maatregelen in de buurt
In de gemeenten Gennep en Bergen spelen nog andere ecologische verbeterprojecten langs de Maas: Monding Kleefse beek, Oude Maasarm Heijen, Geul Wellerlooi, Monding Looise Graaf en Geul Ossenkamp. De natuurvriendelijke oevers Bergen-5 en Afferden-2 zijn inmiddels uitgevoerd.
Actuele informatie over de verschillende locaties vindt u via de klikbare kaart op de riviertakpagina Maas op deze website Samenwerken aan Riviernatuur.
Meer weten of vragen?
Voor vragen over dit project kunt u contact opnemen met Rijkswaterstaat.
Algemene informatie over de maatregelen van Rijkswaterstaat voor ecologisch herstel van de Maas is te vinden op www.rijkswaterstaat.nl/maasoevers, via de nieuwsbrief en in deze brochure.