Geul Wellerlooi

Kaderrichtlijn Water

Deze maatregel omvat het aanleggen van een 1 kilometer lange kwelgeul, bestaande uit drie compartimenten, in de Maasuiterwaard ter hoogte van Wellerlooi in de gemeente Bergen.

Deze ingreep is onderdeel van een groter ecologisch herstel­programma voor de Maas vanuit de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW). De biodiversiteit in en langs de rivier is de afgelopen 150 jaar achteruitgegaan door allerlei menselijke ingrepen als het vastleggen van de oevers, plaatsen van stuwen en afsnijden van meanders en geulen.

Veel van de oorspronkelijke planten en dieren die thuishoren in het riviersysteem zijn daardoor verdwenen of komen nog maar in kleine aantallen voor. Het waterleven is uit balans en de ecologische waterkwaliteit laat te wensen over.

Daarom werkt Rijkswaterstaat Zuid-Nederland al geruime tijd aan ecologisch herstel. Dat gebeurt door oevers en beekmondingen natuurvriendelijker in te richten, geulen aan te leggen en oude Maasarmen nieuw leven in te blazen.

Vaak wordt dat gecombineerd met het verankeren van dood hout als aanhechtingsplaats voor allerlei waterinsecten, kleine waterdiertjes en als schuilplaats voor vis. De uitvoering van de KRW loopt nog door tot en met 2027.
 

Besluitvorming

Geul Wellerlooi vormt samen met nog negen andere KRW-maatregelen in de Zandmaas het zogeheten deelproject 6. Zie onderstaand kaartje voor een overzicht.

Wat er precies gaat gebeuren, staat beschreven in het vastgestelde Projectplan Waterwet voor deelproject 6.Dit is gepubliceerd in de Staatscourant en lag ter inzage van 16 oktober tot en met 26 november 2024. Daarop zijn twee beroepen binnengekomen, die beide betrekking hebben op Geul Wellerlooi.

Eerder heeft het Ontwerp-Projectplan ter inzage gelegen van 5 december 2023 tot met 15 januari 2024. Iedereen die dat wilde kon toen een zienswijze indienen. In totaal zijn er 12 zienswijzen binnengekomen voor dit deelproject 6. In de nota van antwoord staat beschreven hoe de ingediende zienswijzen zijn verwerkt. 

Verdere stappen

Voor de uitvoering is de Combinatie Boskalis-Wetering als aannemer geselecteerd. Zij gaan de komende jaren in totaal 16 KRW-maatregelen langs de Maas buiten realiseren, waaronder deelproject 6. Lees meer hierover in het nieuwsbericht Opdracht voor de volgende stap ecologisch herstel Maas verstrekt. De maatregelen moeten uiterlijk december 2027 zijn uitgevoerd.  

Op dit moment is Boskalis-Wetering bezig met de voorbereiding van de uitvoering. Als bekend is wanneer het werk voor Geul Wellerlooi buiten gaat beginnen, informeert Rijkswaterstaat de omgeving daarover. Dat gebeurt onder meer via deze website.

Onderstaand schema geeft een overzicht van de verschillende stappen in de besluitvorming en doorkijk naar de uitvoeringsfase.

Ligging

Het maatregelgebied bevindt zich op de rechteroever van de Maas ter hoogte van de dorpskern Wellerlooi en ten westen van de Rijksweg-Zuid, tussen rivierkilometer 128.6 en 129.6.

Het ontwerp op hoofdlijnen

Ter hoogte van Wellerlooi wordt een 1 kilometer lange kwelgeul in de Maasuiterwaard aangelegd bestaande uit 3 compartimenten. Die worden met elkaar verbonden via een duiker en stuwbalken, die er voor zorgen dat het waterpeil te regelen is. Bijvoorbeeld om water vast te houden in drogere periodes.

Aan de westkant van het maatregelgebied wordt het maaiveld flauw afgegraven voor voldoende variatie in inrichting van de geul. Hoe meer afwisseling in diepte, breedte en hoogte, hoe meer waterplanten en -dieren zich ergens kunnen vestigen. 

Kwelgeulen waren vroeger karakteristiek voor de Zandmaas tussen Buggenum en Mook. De rivier loopt hier namelijk door een tamelijk diep uitgesleten en smalle bedding met aan weerskanten een getrapt terrassenlandschap. Dit deel van de Maas wordt daarom ook wel de Terrassenmaas genoemd.

Vanaf de hogere flanken stroomt er helder en mineraalrijk grondwater (kwel) richting de rivier, wat bijzondere natuurwaarden met zich meebrengt. Rijkswaterstaat streeft er naar deze kwelmilieus waar dat kan weer terug te brengen als onderdeel van het ecologisch herstel van het Maassysteem.

Dit type waterleefgebied is een ideale vestigingsplaats voor planten en dieren die van stilstaand, helder en mineraalrijk water houden dat rijk is aan planten. Moeraszegge, algemene adderwortel, veldrus, waterviolier en kransvederkruid gedijen er meestal bijvoorbeeld goed.

En als er voldoende water- en oeverplanten zijn, dan werkt dat ook positief door op macrofauna. Dat zijn allerlei kleine ongewervelde diertjes en waterinsecten zoals de vierlijneendagsvlieg, zoetwatermosselen en libellensoorten als de glassnijder en vroege glazenmaker. Ook bepaalde vissen kunnen in kwelgeulen voorkomen.

De bestaande heggen die haaks op de Maas staan, blijven in het ontwerp van Geul Wellerlooi behouden. Net als de solitaire bomen en boomgroepen. In het ontwerp is ruimte opgenomen om eventueel nieuwe Maasheggen in te passen.

Voor aanleg van de geul is het nodig de haag aan de oostkant deels te verwijderen. De terrassenrand aan diezelfde kant wordt daarentegen verder versterkt door het talud steil af te graven. 

De volgende werkzaamheden maken deel uit van het ontwerp:

• creëren flauw talud bij de geulen door afplaggen van het maaiveld aan westzijde; 
• verbreden en verdiepen bestaande lossing richting Maas; 
• aanbrengen 3 schotbalkstuwen (regelen waterpeil door middel van balken in het water); 
• vervangen bestaande duiker door een beter regelbare klepduiker; 
• verwijderen van een duiker;  
• aanbrengen dode bomen in de geulen als ecologisch waardevol rivierhout.

Verder streeft Rijkswaterstaat ernaar rond (een deel van) de geul een bufferzone te realiseren voor een extra impuls voor het ecologische herstel. Een bufferzone is een strook land van 15 meter breed die ervoor zorgt dat gewasbeschermingsmiddelen en meststoffen van aangrenzende landbouwgebieden worden gefilterd en daardoor zo min mogelijk terechtkomen in de geul.

Totstandkoming ontwerp en afstemming

Ingenieursbureau Arcadis heeft deze maatregel voor Rijkswaterstaat onderzocht en uitgewerkt. Daarbij is gekeken naar zaken als de bodemgesteldheid, de waterhuishouding en aanwezigheid van eventuele beschermde flora en fauna.

Ook is gecontroleerd of er kabels en leidingen en eventuele cultuurhistorische of landschappelijke waarden zijn waar rekening mee gehouden moest worden.

Via een aantal ontwerpsessies heeft het plan vorm gekregen. Daarin is zoveel mogelijk rekening gehouden met wensen van direct betrokken partijen als de gemeente Bergen en grondeigenaar Stichting het Limburgs Landschap.

Hieruit kwamen verschillende aandachtspunten en wensen naar voren, die zorgvuldig zijn afgewogen.  Dit heeft er bijvoorbeeld toe geleid dat in het ontwerp ruimte is opgenomen voor het Limburgs Landschap om eventueel Maasheggen in te passen.

Uit het vooronderzoek is gebleken dat het maatregelgebied op een laagterras ligt dat in het laat-pleistoceen is ontstaan. Dit brengt een hoge archeologische verwachting met zich mee.

Daarom is een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd. Daarbij zijn loopgraven uit de tweede wereldoorlog gevonden, en een krater van een ontplofte bom uit diezelfde periode. In het verdere proces zal rekening worden gehouden met deze hoge kans op archeologische vondsten. Daarvoor gelden standaard werkprotocollen.

Andere KRW-maatregelen in deze regio

In de gemeente Bergen zijn buiten de vier maatregelen in deelproject 6 nog twee andere KRW-maatregelen bij Rijkswaterstaat in voorbereiding: Monding + geulen Heijense Leijgraaf en Geul Ossenkamp. 

Actuele informatie over al deze maatregelen vindt u via de klikbare kaart op de riviertakpagina Maas op deze website Samenwerken aan Riviernatuur.

Meer weten of vragen?

Algemene informatie over de maatregelen van Rijkswaterstaat voor ecologisch herstel van de Maas is te vinden op www.rijkswaterstaat.nl/maasoevers, via de nieuwsbrief en deze brochure.

Neem bij andere vragen contact op met Rijkswaterstaat.